VI Warszawski Festiwal Fotografii Artystycznej 2010

imprezy towarzyszĄce

„Nowe Życie, Nowy Dokument“
Czechy: Kateřina Držková – Barbora Kleinhamplová, Libor Fojtík, Hana Jakrlová, svatopluk Klesnil, Jakub Skokan a Martin Tůma, Jan Vaca; Węgry: Krisztina Erdei, Matyás Misetics, Péter Szabó Pettendi,  Słowacja: Andrej Balco, Šymon Kliman, Martin Kollár, Jozef Ondzik

Wystawa “Nowe Życie, Nowy dokument” koncentruje się na szerokim, choć nie do końca zdefiniowanym temacie nowego dokumentu w Czechach, na Węgrzech i w Słowacji. Znaczące zmiany w życiu większości ludzi z regionu Europy Centralnej są analizowane przez autorów reprezentujących różne trendy w fotografii dokumentalnej, odległe od tradycyjnych form fotograficznego reportażu, czy subiektywnej fotografii migawkowej. Wystawa została przygotowana na I Biennale Fotografii w Pradze. Uczestniczyli w niej również polscy artyści, jednak, ze wzgędu na to, że ich prace były już pokazywane w Warszawie oraz na ograniczoną przestrzeń galerii, ich fotografie nie będą prezentowane podczas VI edycji Warszawskiego Festiwalu Fotografii Artystycznej. Wszystkie państwa Europy Centralnej mają długą tradycję fotografii dokumentalnej oraz wielu artystów tworzących w tej dziedzinie. Na terenach Czech i Węgier ten gatunek fotografii miał bardzo silną pozycję w latach 70. i 80. XX wieku, natomiast w Słowacji w tym samym okresie fotografia dokumentalna pozostawała w cieniu prac interdyscyplinarych, konceptualnych i fotografii artystycznej. Dopiero pod koniec dekady zainteresowali się nią młodzi artyści. W tamtym okresie stosunek do „nowego dokumentu“, prezentującego zestawienia obrazów i tekstów powiązanych wspólną ideą, został oderwany od mniej lub bardziej tradycyjnego postrzegania pozycji fotografii dokumentalnej. Od strony formalnej: zainteresowanie kreatywnymi aplikacjami i możliwości fotografii kolorowej (czarno-białe fotografie sa rzadkie), kombinacja efektów lampy błyskowej ze światłem rzeczywistym i kolorowymi filtrami, skupienie na świetnych technikach obróbki fotografii wielkoformatowych - często poprawionych, bez charakterystycznych passe-partout czy ram, to cechy charakterystyczne dla nowego dokumentu. Poza tym, na pierwszy rzut oka widoczna jest innowacyjna technika i koncentracja na fotografowanej osobie. W przeciwieństwie do wcześniejszej fotografii, w nowym dokumencie pojawia się często analiza socjologiczna lub celebracja człowieczeństwa, elementy ironii i sarkazmu. Następuje przesunięcie od subiektywnej wizji i pozycji autora, wyrażanych w autorefleksyjnych wizualnych dziennikach, do obiektywnego opisu i świadomego wyeliminowania fotografa jako pośrednika pomiędzy aparatem a fotografowanym motywem. Często obserwuje się zmianę wartości i stylu życia po upadku komunizmu, rosnącą komercjalizację i hedonizm oraz osłabienie wartości religijnych, wpływ globalizmu na życie mieszkańców Europy Centralnej. To środowisko jest stopniowo atakowane przez trendy z Zachodu, filtrowane za pomocą strategii mediowych i reklamowych. Tak popularny w fotografii Europy zachodniej czy Ameryki temat nowej klasy średniej, z jej charakterystycznym systemem wartości i stylem życia, imitującym zachowania zagranicznych idoli, w Europie Centralnej nie jest często podejmowany. Najbardziej popularnymi tematami są te, który do tej pory były tabu, stłumione w czasie komunizmu: prostytucja, narkotyki, seks, zbrodnia.Hana Jakrlová w cyklu „Big Sister“ zareagowała na masowe zjawisko płacenia za usługi seksualne i popularność przemysłu pornograficznego w post-komunistycznych państwach Europy Centralnej. Przes długi czas prowadziła monitoring jednego z domów  publicznych w Pradze. To co się dzieje w jego wnętrzu można oglądać przez internet. Następuje w ten sposób przeniesienie prywatnej intymności w sferę publiczną. System płatności jest również niezwykły. Seks jest za darmo, ale pod warunkiem, że gość wyrazi zgodę na to, że jego ruchy zostaną zarejestrowane przez kamery, a nagrania udostępnione na stronie internetowej.

Wielu współczesnych fotografów czeskich, węgierskich i słowackich nie waha się łączyć fotografii dokumentalnej i inscenizownej, jak robili to, na przykład: Jeff Wall, Tina Barney i Philip-Lorca diCorcia. Nie troszczą się o autentyczność, ale raczej o przedstawienie istoty problemów w sposób wizualnie atrakcyjny. Taka stylizacja przyciąga uwagę do faktu, że fotografia to tylko obraz, zakodowana komunikacja, historie. Ponadto, jest zawsze związana z rzeczywistością. To para-dokumentalne podejście jest zainspirowane różnymi źródłami, od konwencji fotografii modowej do „archologicznych“ wyciągów z albumów rodzinnych. Jan Vaca jako dziennikarz czeskiego dziennika Mladá fronta Dnes pisze o sprawach sądowych i przestępstwach. Zainspirowany opisywniymi przez siebie zdarzeniami tworzy obrazy pełne celowych błędów kompozycyjnych i technicznych, sugerując styl amatorskich ujęć. Jest to odpowiedź na fenomen internetowego śledzenia, podglądania i obserwowania obcych ludzi w intymnych sytuacjach. Kompozycje charakterystyczne dla reklamy i fotografii modowej można również odnaleźć w groteskowym projekcie Kateřin Držkovej i Barbory Kleinhamplovej, które, jakby pod wpływem czytania lifestylowych magazynów, rejestrują życie zwyczajnych ludzi z klasy średniej we wnętrzach salonów, sypialni, kuchni i łazienek. Po głębszej analizie, odkrywamy, że sceny codziennej rutyny mają miejsce w praskich sklepach Ikea, a poszczególne meble wciąż są oznaczone metkami z cenami i kodami. Dwaj inni autorzy, Jakub Skokan i Martin Tüma budują fikcyjne, niewiarygodnie absurdalne wersje prawdopodobnych sytuacji, które aranżują z pomocą ochotników. Matyás Misetics, artysta zajmujący się również fotografią reklamową, tworzy mroczne nocne obrazy, sceny zawieszone pomiędzy snem a rzeczywistością. Ich tajemniczość jest podkreślona przez pomysłowe oświetlenie. Kreuje scenę dla potencjalnych przyszłych zdarzeń, na której obecni są wszyscy gracze. Martin  Kollár w swoich zdjęciach stara się uchwycić ważne momenty oficjalnych uroczystości. Fotografuje słowackich urzędników państwowych, którzy stoją sztywno w trakcie ceremonii ślubnych. Wnętrza urzędów zachowały nieciekawy wystrój z lat 70-tych, a artysta stara się dostrzec formalne piękno tych pomieszczeń. Andrej Balco tworzy portrety ukraińskich robotników pracujących na Słowacji. Fotografuje ich w codziennym otoczeniu, na tle ponurych wagonów, szatni, albo tanich hosteli. Próbuje uchwycić ich wolę przetrwania. Symon Kliman, inny słowacki autor, w projekcie „Romowie”, posługuje się stylistyką fotografii mody. Wizerunek Romów w fotografiach Kiliana jest odmienny od tego, który prezentują media. Przedstawia ich tak, jak sami chcieliby być widziani. Socjolog i fotograf Péter Szabó Pettendi odwiedził odległe zakątki Węgier z dużym billboardem przedstawiającym oświetlony Budapeszt i sportretował autochtonów, którzy nigdy nie mieli okazji odwiedzić węgierskiej stolicy, mimo, że mieszkają kilka kilometrów od miasta. W rezultacie tej „socjologicznej ankiety” powstały portrety fotograficzne i nagrania video. Fotografie ukazujące różne budynki, miejskie środowisko i pejzaż dotyczą również obecnego stylu życia. Libor Fojcik tworzy ironiczne obrazy, ukazujące absurdy współczesnego życia Pragi. Słowacki lekarz Jozef Ondzik śledzi różnorodne przejawy zachodniego stylu życia, które powoli zaczęły wkraczać na teren Słowacji po 1989 roku. Svetoplek Klesnil w ironiczny sposób, za pomocą ostrego światła i jasnych barw, przedstawia sceny czczenia krów przez właścicieli hodowli bydła w Převově lub Paryżu. Krisztina Erdei w projekcie „Plastik” swobodnie zestawia fragmenty różnych przedmiotów
i ujęć, które łączy w dziwnie sztuczny i wyobcowany świat. Kolorowe fotografie przepełnia metaforyczny mrok.
Wystawa „Nowe Życie, Nowy Dokument”, posługując się wybranymi przykładami, pokazuje jedynie wycinek współczesnych tendencji fotografii dokumentalnej tworzonej przez artystów młodszego pokolenia z Czech, Węgier i Słowacji. Wierzymy, że możliwe jest rozwijanie autorskich refleksji na temat radykalnych zmian w stylu życia w tych krajach po upadku muru berlińskiego i rozbicie konwencji tradycyjnie rozumianego dokumentu.

Vladimír Birgus i Tomáš Pospěch